شماره بیستوسوم | دستور کامرانمیرزا برای تسطیح جاده ورامین و بلوک غار
در بیستوسومین شماره، یکی از اسناد برجایمانده از دوره قاجار مورد بررسی قرار گرفته است؛ دستوری از کامرانمیرزا، ملقب به نایبالسلطنه امیرکبیر، درباره تسطیح جاده ورامین و بلوک غار که به مناسبت ۲۶ آذر، روز ملی حملونقل، برای معرفی انتخاب شده است.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و گاه مغفولمانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و بررسی میکند.
بیستوسومین شماره این مجموعه به مناسبت ۲۶ آذر، روز ملی حملونقل، به معرفی سندی با عنوان «دستور کامرانمیرزا، ملقب به نایبالسلطنه امیرکبیر، به محمدحسینمیرزا مهندس برای تسطیح جاده ورامین و بلوک غار» اختصاص دارد. تاریخ تحریر این سند، رجب ۱۲۹۳ هجری قمری، برابر با مرداد یا شهریور ۱۲۵۵ هجری خورشیدی است.
یکی از موضوعاتی که در بحث نوسازی در دوره قاجار مورد توجه قرار گرفت، راه و راهسازی و هموار کردن مسیرها برای عبور کاروانها و مسافران بود. به همین مناسبت، پادشاهان قاجار برای بهبود وضعیت راهها اقداماتی انجام دادند.
آغازگر این اقدامات عباسمیرزا بود که با اعزام محصلان به خارج برای تحصیل علوم جدید، گامی مهم در این زمینه برداشت. میرزاجعفر یکی از این محصلان بود که در انگلستان ریاضی و مهندسی آموخت و پس از بازگشت، لقب «مهندسباشی» دریافت کرد. این لقب از آن پس به برخی دانشآموختگان رشته مهندسی اعطا میشد و برای آنان وظایف و مأموریتهایی تعیین میگردید. یکی از وظایف مهندسان، نظارت بر بهبود وضعیت راهها و ایجاد راههای جدید در کشور بود.
در این سند، بر اساس دستور ناصرالدینشاه در «مجمع شورای عظمی»، یا همان دارالشورای کبری و مجلس دربار اعظم، به حکومت دارالخلافه طهران، نایبالسلطنه امیرکبیر، فرزند ناصرالدینشاه، به محمدحسینمیرزا مهندس مأموریت داده است که مسیر عبور کاروانها و کالسکهها در راه ورامین و بلوک غار را تسطیح کند.
همچنین در این دستور تأکید شده است بخشهایی از مسیر که بر اثر عبور نهرهای کشاورزی آسیب دیدهاند، با بهکارگیری راهکارهایی چون عبور دادن آب از زیر جاده یا ساخت پل بر روی نهر، اصلاح و قابل استفاده شوند.
در این سند آمده است که ابزار و وسایل لازم را مهندس از دولت دریافت کند و هرچه سریعتر عملیات ساخت و تکمیل جاده را به انجام برساند. درباره هزینهها نیز تصریح شده است که در بخشهای واقع در اراضی خالصه، مخارج از مباشر دریافت شود و در قسمتهای مربوط به املاک اربابی، مالکان موظف به پرداخت هزینههای مربوط باشند. همچنین مقرر شده است از مالکان تعهد گرفته شود که راه ساختهشده را حفظ و حراست کنند.
در این سند، مهر نایبالسلطنه امیرکبیر در سطر نخست و پیش از آغاز متن قرار دارد و در بالای نوشته، تحمیدیه «هو» دیده میشود. قلم نوشتاری سند به شیوه شکستهنستعلیق تحریری است و نثر آن روان و ساده نوشته شده است.
فاصله سطرها در آغاز متن بیشتر است و هرچه به پایان سند نزدیکتر میشود، این فاصله کاهش مییابد؛ امری که نشاندهنده رعایت اصول و آداب نامهنگاری دیوانی در تنظیم اینگونه اسناد است.
فرمان با عبارت «حسبالمقرر معمول داشته و در عهده شناسند» پایان یافته است؛ عبارتی که اهمیت این طرح و تأکید بر لزوم اجرای دقیق دستور را نشان میدهد.
این سند با شماره ۲۰۲۶۵-۲۹۶ در آرشیو ملی ایران نگهداری میشود.
